Makatka "Kucharka"

72225 / MEK – Makatka „Kucharka”. Druk barwny na płótnie bawełnianym. Wymiary: 53 x 83 cm. Golkowice,

woj. Małopolskie. Lata 70. XX w.

Kompozycja ujęta jest w prostokąt leżący. Z lewej strony stoi dziewczyna w krótkiej, kwiecistej sukience, trzymająca w dłoniach kosz z owocami. Z prawej chłopiec w koszuli w niebieską kratkę i spodniach w czerwoną kratkę. W prawej, uniesionej ręce, trzyma jabłko. Lewą dłoń trzyma w kieszeni. Pomiędzy obiema postaciami znajduje się czerwony kwiat. Poniżej niebieski napis: Nie mów nikomu co się dzieje w moim domu. Od góry i po bokach scena otoczona jest wicią roślinną złożoną z zielonych listków, czerwonych  i bladożółtych kwiatów o wciętych płatkach oraz stylizowanych tulipanów. Całość otoczona niebieską lamówką, imitującą ścieg krzyżowany.  Makatka została zakupiona w sklepie z galanterią w Krakowie prawdopodobnie w latach 70. XX w. W kuchni właścicielki wisiała do 1992 r.

Makatki kuchenne pojawiły się w wiejskich domach na przełomie XIX i XX wieku. Moda na nie przywędrowała  z domów mieszczańskich. Drukowane seryjnie lub haftowane na płótnie, jeszcze w latach 70. XX w. stanowiły częsty element kuchennego wnętrza. Te drukowane kupowano w sklepach, na jarmarkach, od domokrążców. Niektóre przywożono lub otrzymywano od krewnych z zagranicy (USA, Niemiec, Francji, Holandii). Przygotowaniem  haftowanych makatek zwykle zajmowały się dziewczęta i gospodynie. Wzory, powielane na płótnie, zdobywane od sąsiadek, niejednokrotnie jeszcze były modyfikowane, następnie wyszywane  niebieskimi, czerwonymi lub wielobarwnymi nićmi na białym płótnie.  Powstawały różnorodne kompozycje o tematyce świeckiej, rzadziej religijnej.

Uzupełniano je napisami: pozdrowieniami (Dzień Dobry; Szczęść Boże), życzeniami (Smacznego; Dobrego apetytu), przysłowiami (Gdzie kucharek sześć, tam nie ma co jeść; Kto rano wstaje, temu Pan Bóg daje) i innymi sentencjami, zazwyczaj  o charakterze moralizatorskim, czy będących rodzajem dewizy pani domu (Dobra żona tym się chlubi, że gotuje co mąż lubi; Co ja ugotuję, to dobrze smakuje; Nie mów nikomu, co się dzieje w twoim domu).

Makatki często przedstawiają gospodynie domowe przy kuchni, wyidealizowane obrazy rodziny spożywającej posiłek, sielankowe sceny z dziećmi i zwierzętami, sceny z bajek. Zasadnicza część  kompozycji obwiedziona jest  zwykle rozbudowaną bordiurą w postaci wici z dekoracyjnych kwiatów, liści, owoców.
Makatki, w zależności od tematyki zawieszano w różnych częściach kuchni. Typowe „kucharki” umieszczano zwykle nad stołem, nad piecem kuchennym, obok szafek na naczynia.  Przy kącikach higienicznych zawieszano te z napisem typu Świeża woda oraz makatki-ręczniki, którymi przysłaniano ręczniki codziennego użytku.
Obecnie makatki rzadko spotkać można w wiejskich domach. Większe zainteresowanie budzą wśród kolekcjonerów. Znajdują też miejsce we wnętrzach świadomie urządzanych w rustykalnym stylu, bądź w nowoczesnych przestrzeniach, tworząc  zaskakujące zestawienia. Na potrzeby nowych odbiorców powstają nawet motywy, nawiązujące do współczesnych technologii, np. makatka ze zmywarką i napisem Gdy zmywarka zmywa, gospodyni odpoczywa.

W 2008 roku makatki kucharki stały się inspiracją dla kampanii reklamowej Stowarzyszenia na Rzecz Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie Niebieska Linia. Sielankowe kompozycje makatek z napisem Nie mów nikomu, co się dzieje w twoim domu zakłóciły niepokojące motywy, wplecione w dekoracyjne bordiury, symbolizujące przemoc w rodzinie – zaciśnięte pięści, pasy, łzy.

Oprac. Beata Skoczeń Marchewka