Mate

28496; 28470/MEK- naczynie oraz rurka do yerba mate
Argentyna/Paragwaj; koniec XIX w.

Mate to tradycyjne naczynko z wydrążonego owocu tykwy, które, wraz ze specjalną rurką, służy do picia yerba mate – popularnego napoju z ostrokrzewu paragwajskiego, uważanego przez Argentyńczyków, Paragwajczyków, Urugwajczyków i mieszkańców południowej Brazylii za narodowy.

Zdobione ręcznie naczynko z okrągłym otworem w bocznej ściance ma kształt lekko spłaszczonej kuli o średnicy około 6-7 cm i naturalną wąską, lekko zakrzywioną szyjkę długości 6,5 cm, służącą jako rączka.. Wykonane zostało z owocu rośliny jednopiennej Lagenaria siceraria, wykształcającej w zależności od gatunku, różnorodne w kształtach i wielkości owoce. Wielość naturalnych form tego owocu, od kulistej, lekko spłaszczonej, gruszkowatej, butelkowatej, owalnej czy stożkowatej, wzbogaca także często jego sztuczne kształtowanie poprzez odpowiednie przewiązywanie w określonej fazie wzrostu. Twarda i lekka zewnętrzna część owocu, otrzymana po usunięciu miąższu z nasionami i wysuszeniu, doskonale nadaje się na różnego rodzaju pojemniki i naczynia. Są one lekkie i trwałe, a przechowywane w nich napoje pozostają przez dłuższy czas chłodne, mimo wysokiej temperatury panującej w klimacie tropikalnym.

Indianie Ameryki Południowej wykorzystywali tykwy od wieków. Z ich owoców  wyrabiali naczynia proste i funkcjonalne, służące do codziennego użytku, jak i ceremonialne nieraz niezwykle kunsztownie zdobione. Ozdobnie rzeźbione tykwy ze scenami antropomorficznymi, inkrustowane złotem, srebrem, turkusami czy kością znajdowano już w grobowcach starożytnych Peruwiańczyków.

Charakterystyczny napar ziołowy yerba mate, a także sproszkowany susz rośliny, z której powstaje, określa się potocznie taką samą nazwą jak tykwę. Zarówno naczynia, jak i tradycyjny sposób picia tej „herbaty” są niezmienne. Stały się istotną częścią tożsamości kulturalnej ludności krajów południowoamerykańskich.
Indianie Guarani z Paragwaju, skąd pochodzi roślina, pili mate od czasów prekolumbijskich, wykorzystując dziko rosnące rośliny. Do sączenia napoju wykorzystywali najpierw proste trzcinowe rurki, z czasem zaopatrzyli je na końcu w zamknięte plecione trzcinowe siteczka przymocowane do rurki łykiem, by zapobiec przedostawaniu się do ust rozdrobnionego pyłu roślinnego. Boski wywar, który według wierzeń nie tylko zwalczał zmęczenie, bóle głowy i brzucha, ale także oczyszczał krew, wymagał specjalnego traktowania. Jego piciu towarzyszył swoisty rytuał. Po przygotowaniu gospodarz podawał naczynie mate z naparem, kolejno osobom według godności, niczym fajkę pokoju.

Energetyzujące zalety indiańskiego napoju szybko dostrzegli kolonizatorzy i zaczęli uprawiać roślinę, adaptując od Indian także sposób jego sporządzania i picia. Zwyczaj ten upowszechnili w miastach Gauchowie – hodowcy bydła i ujeżdżacze koni, którzy podobnie jak Indianie, zawsze mieli przy sobie zestaw do mate: drewniane lub metalowe naczynie z metalową dziurkowaną rurką, czajnik oraz sproszkowaną mate. Przyczynili się oni do wyniesienia napoju do rangi napoju narodowego.

W taki sam sposób większość Argentyńczyków czy Paragwajczyków pije ten napój do dziś – najczęściej w małej tykwie mate, zalewany wodą zimną lub gorącą, (ok. 75 0 C) przez specjalną rurkę, zwaną dziś po hiszpańsku lub portugalsku bombilla względnie bomba, zakończoną różnego kształtu siteczkiem. Dzisiejsze rurki wykonane są najczęściej ze stali nierdzewnej, ale także z platyny czy srebra, często z ozdobnymi pierścieniami chłodzącymi przy ustniku. Wykorzystuje się również proste ślepo zakończone bambusowe rurki z nawierconymi dziurkami.
Prezentowany zestaw do yerba mate pochodzi z kolekcji pochodzącego z Krakowa Artura Műldnera – komandora austrowęgierskiej marynarki wojennej, który w latach 1886-1887 opłynął południowe wybrzeże Afryki i Ameryki Południowej, przywożąc z podróży egzotyczne obiekty dla Uniwersytetowi Jagiellońskiego i Muzeum Techniczno-Przemysłowego, które trafiły później do krakowskiego Muzeum Etnograficznego.

oprac. Eleonora Tenerowicz