"Świecak"

8909/MEK Przyrząd do oświetlania pomieszczeń, wysokość 36 cm, podstawa kwadratowa o boku 15,5 x 15,5 cm, Kraków, 1850 rok

Współzałożyciel Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa Klemens Bąkowski (1860-1938) tak pisze: „Gdy jesień nadeszła, pierwszy dzień w którym do pracy zaświecono obchodzono uroczyście: zwykle mistrz dawał z tej okazji do wieczerzy gęsinę, stąd zwano ją Lichtgans¹”.

Mistrz szewski musiał dbać o dobre oświetlenie pomieszczenia, w którym do późnych godzin wieczornych pracowali czeladnicy i uczniowie. Izby oświetlano wtedy kagankami olejnymi i świecami. Mistrz, który decydował o zapalaniu światła, miał też obowiązek zapewnić dobre warunki do pracy. Wykorzystując tradycyjną lampę stajenną, mistrz lub czeladnik zawiesił na gwoździach wbitych w górną podstawę dwie szklane bańki mocując je po obydwu stronach wstawionej między nie świecy umieszczonej w dolnej podstawie. Bańki, napełnione wodą, rozpraszały światło, zwiększając widoczność.
Wydaje się, że wynalazek ten mógł być rozpowszechniony w XIX wieku w mieście, na wsi i we dworze, nie tylko ze względu na dużą liczbę warsztatów szewskich ale też z powodu drogich świec.
 

Nasz przyrząd jest depozytem Uniwersytetu Jagiellońskiego złożonym w Muzeum Etnograficznym w latach 1911-1917. Na rysunku uwiecznił go założyciel Muzeum Seweryn Udziela².

Oprac. Piotr Worytkiewicz

¹ Bąkowski K., Dawne cechy krakowskie, Kraków 1903, s.75
² Założyciel Muzeum Etnograficznego – Seweryn Udziela, w opisie urządzeń do oświetlania izby wiejskiej, umieszcza rysunek takiej lampy.