Fajerka

39223/MEK
wycinankę wykonała 18-letnia Anna Mrowcówna, ok. 1900 r.
Zbydniowice pod Krakowem (dzisiaj Kraków)

Wycinanka jednoosiowa przedstawiająca bukiet kwiatów w wazonie o kształcie serca. Wycięta z białego papieru i podklejona fioletowym papierem glansowanym. Naklejona na biały arkusz. Na nim odręcznie zanotowano imię i nazwisko wykonawczyni, jej wiek oraz nazwisko nauczycielki: J. Świątkowskiej, która – jak możemy przypuszczać – dostarczyła wycinankę Sewerynowi Udzieli.

Prezentowana wycinanka to tzw. „fajerka”, powstała przez wycięcie w papierze wzoru, najczęściej w postaci ornamentu kwiatowego czy stylizowanego drzewka, którego poszczególne elementy kompozycji nie łączą się ze sobą. Pod tego typu wycinanki, przypominające szablon malarski podkładano barwne arkusze papierów glansowanych w jednym, dwóch lub trzech kolorach, wypełniając w ten sposób wycięte pola barwnymi plamami.
„Fajerki” znane były w okolicach Krakowa (m.in. Zbydniowice, Mogilany) i na Powiślu Dąbrowskim. Te pierwsze charakteryzują się subtelnymi cięciami poszczególnych elementów, składających się na kwiatony o drobnych, jakby rozwianych gałązkach i listkach oraz stylizowanych kwiatach. Najstarsze wycinanki tego typu pochodzą z początku XX w. Zachowały się prawdopodobnie jedynie w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie, gdzie znajduje się kilkanaście „fajerek” z podkrakowskich miejscowości. Zgromadził je na początku XX wieku Seweryn Udziela i ofiarował do zbiorów Towarzystwa Polska Sztuka Stosowana. W latach 60. XX wieku wycinanki trafiły do kolekcji MEK. 
Współcześnie próbę wskrzeszenia „fajerek” podejmuje Agata Seweryn – architekt i artystka, sięgająca do tradycyjnych, ludowych technik zdobnictwa wnętrz. Inspirując się obiektami zachowanymi w zbiorach MEK, wykonała serię wycinanek, posługując się techniką  nawiązującą do dawnych „fajerek” krakowskich.

oprac.  Beata Skoczeń-Marchewka