Katarynka

60733/MEK Czechy (Morawy), na przyklejonej kartce widnieje data 31 lipca 1934 roku, wyrób warsztatu Franz Kolb`s & Sӧhne; drewno fornirowane i intarsjowane, tkanina, metal; mechanizm niekompletny (instrument niegrający); wymiary: 54,5x46,5x29,5 cm; dar Danuty Łaskawskiej.

Katarynka jest przenośnym instrumentem muzycznym do indywidualnego muzykowania. Jej mechanizm (wałek melodyczny nabijany drewnianymi lub stalowymi kolcami [patrz galeria], miechy, wiatrownica, piszczałki wargowe), umieszczony jest w drewnianej obudowie, niekiedy bogato zdobionej malowaniem lub intarsją. Mechanizm ten jest uruchamiany za pomocą ręcznej korby. Czasem kataryniarze mieli na wymianę drugi wałek z „zakodowanymi” melodiami. Muzykowali zarówno na miejskich podwórkach jak i na wiejskich odpustach i jarmarkach. Grany repertuar był bardzo różnorodny, o czym może świadczyć przyklejony do wewnętrznej strony wieczka naszej katarynki, odręcznie zapisany na kartce, spis melodii. Na muzyczny program składają się tutaj m.in. marsz fizylierów, pieśni maryjne, mazurek, krakowiak, walc Straussa. Na wieczkach niemieckich katarynek niekiedy umieszczana była tańcząca laleczka zwana Kathrinchen (Kasia) i prawdopodobnie stąd pochodzi nazwa tego instrumentu - katarynka. Kataryniarze nosili także ze sobą małpki lub papugi, które wyciągały karteczki z wróżbami. Właśnie taki kataryniarz został sfotografowany na krakowskim odpuście Emaus (patrz galeria).

Katarynka wynaleziona została we Włoszech, w pierwszej połowie XVIII wieku, przez G. Barbariego z Modeny. Z czasem instrument ten rozprzestrzenił się na inne kraje europejskie, gdzie stał się szczególnie popularny w XIX wieku. W tym też czasie powstała wytwórnia Franz Kolb & Sӧhne, założona w 1864 roku w małej miejscowości Pekařov na Morawach i działająca do II wojny światowej.

Prezentowana tu katarynka jest jedynym tego typu instrumentem w zbiorach naszego muzeum. Został on podarowany wraz z kilkunastoma innymi obiektami przez Danutę Łaskawską (1923 1993), miłośniczkę i kolekcjonerkę, gromadzącą wspólnie z mężem, przedmioty głównie (choć nie tylko) z zakresu kultury ludowej, zbierane zwłaszcza w okolicach Bronowic, gdzie przez jakiś czas mieszkała. 

Bibliografia: Małgorzata Szubert, Leksykon rzeczy minionych i przemijających, Warszawa 2003, s. 108 109; www.vresovka.cz/de/kolb.php?cislo=1; Barbara Miszczyk, Danuta Łaskawsza – kolekcjonerka sztuki ludowej, „Bronowickie Zeszyty Historyczno-Literackie”, nr 12 (2000), s. 30.

oprac. Grażyna Pyla
 

Galeria: