Socha

Socha

40 497/MEK – socha łopatkowa, Kłosów, powiat chojnicki, województwo zachodnio-pomorskie. Długość całkowita 172 cm, szerokość 100 cm, początek XX wieku.

Sochy to tradycyjne narzędzia rolnicze o rozwidlonej części pracującej służące do uprawy ziemi. Występowały na terenie północno-wschodniej Europy. W Polsce można je było spotkać tylko na prawym brzegu Wisły, na wschodnim Mazowszu, przy północno-wschodnich rubieżach oraz Podlasiu. Sochy były zróżnicowane pod względem budowy. Na ich konstrukcję miały wpływ takie czynniki, jak rodzaj gleby i stosowany system uprawy ziemi. Najlepiej sprawdzały się na glebach kamienistych i niwach leśnych. Sochy były narzędziami tak tanimi, że mówiono pogardliwie: „zarobił tylko na sochę”. Wykonywali je głównie chłopi na własny użytek. Żelazne okucia gospodarze zamawiali u wiejskich kowali. Drewniane narzędzia często się psuły, ale za to były łatwe w naprawie.  Sochy stanowiły ulepszenie radła, które ziemię tylko pruło, podczas gdy sochy dwupolicowe lub łopatkowe w niewielkim stopniu odwracały ziemię. 

W Muzeum Etnograficznym w Krakowie znajduje się socha łopatkowa, która została znaleziona w czasie badań terenowych we wsi Kłosów w powiecie chojnickim w województwie zachodnio-pomorskim. Przywieźli ją repatrianci ze wschodniej Polski.

Przedstawiona na zdjęciu socha łopatkowa jest prawie całkowicie wykonana z drewna, składa się z dwóch dyszli, tak zwanych hołobli, w które wprzęgało się konia, oraz lekko wygiętych wideł. Widły umieszczone są w drążku, którego końce pełnią funkcję uchwytów służących do trzymania narzędzia. Na ich końcach nabite są żelazne okucia zwane ośnikami. Mają one kształt trójkątny i są lekko zwrócone do siebie. Widły w sosze łopatkowej są podtrzymywane od dołu podwojem przywiązanym do hołobli w ten sposób, że się krzyżują. W miejscu krzyżowania umocowana jest, na drewnianym drążku, żelazna łopatka, którą można przekładać na dwie strony wideł. Socha łopatkowa płytko ryła ziemię, a dzięki łopatce tylko częściowo ją odwracała. Praca sochą wymagała doświadczonego rataja (oracza), ale w sprawnych rękach była bardzo dobrym narzędziem. 

 
Sam termin „socha” wywodzi się od rozwidlonego drewna. Czasami oznaczał po prostu dwuzębne widły.