Krakowianka

16464/MEK, Krakowianka - kukiełka do szopki, Kraków, lata 90. XIX w.,  wys. całk. ca 35 cm, porcelana, drewno, drut, tektura, tkaniny, cekiny, koraliki.

Kukiełka do szopki – lalka osadzona na drucie z drewnianym uchwytem, ułatwiającym człowiekowi ukrytemu za szopką trzymanie w ręce i poruszanie kukiełką podczas odgrywania przedstawienia jasełkowego. Korpus i ręce lalki są z drewna oraz tkanin wypełniających strój, a główka z chińskiej porcelany. Takie główki dziecięcych lalek do zabawy, produkowane fabrycznie w Niemczech i Francji w XIX wieku, od lat 80. tegoż stulecia, sprzedawane były osobno, stąd używane były często w konstrukcji kukiełek szopkowych, popularnie nazywanych lalkami. Zwykle miały rysy kobiece i dziewczęce z ukształtowanymi w porcelanie włosami, nierzadko upiętymi w kok, więc w rolach męskich zakładane miały nakrycia głowy, a na twarzach domalowywano im wąsy i bródki.

Krakowianka ubrana jest w stylizowany na ludowy weselny strój krakowski Panny Młodej wg. wyobrażeń sfer wyższych, podobny do tych jakie w XIX w. nosiła szlachta na balach i kuligach czy też aktorzy w inscenizacjach teatralnych.  Lalka na głowie ma koronę weselną, tzw. wieniec, czyli na obręczy tekturowej sztuczne kwiaty, a z tyłu wstążki, z których zachowała się jedna. Biała koszula ma mankiety obszyte złotym szychem, a gorset jest z ciemnozielonego aksamitu z dopiętym bukietem kwiatów. Krakowianka ubrana jest w cztery szerokie spódnice, z których wierzchnia obszyta jest poziomymi pasami wstążek z cekinami. Podobny krótki fartuszek również świadczy o stylizacji, tak jak niebieskie paciorki na szyi lalki zamiast czerwonych korali.

Brak jest wprawdzie bliższych informacji o pochodzeniu tego eksponatu, ale po jego cechach formalnych stwierdzić można, że najprawdopodobniej lalka ta pochodzi z zespołu kukiełek używanych pod koniec XIX wieku w szopce krakowskiej Michała Ezenekiera. Fotografie kilku z nich opublikowane zostały w 1904 roku w książeczce Szopka krakowska przez braci Tadeusza i Stanisława Estreicherów, kryjących się pod pseudonimem Jan Krupski. Zasadniczą częścią tej publikacji jest tekst przedstawienia szopkowego, z którego wynika, że Krakowianka towarzyszyła tylko jednemu z Krakowiaków, tańcząc z nim w parze, a jej rola mówiona była bardzo krótka.

Obok dużej ilości szopek bożonarodzeniowych w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie znajduje się duża i ciekawa kolekcja kukiełek szopkowych (ok.  750 eksponatów). Są w niej zarówno kukiełki w całych zespołach a także pojedyncze okazy, używane w szopkach, z którymi kolędowano w różnych wsiach Polski. Największą i najstarszą część tej kolekcji stanowią kukiełki pochodzące z końca XIX w. lub też z I poł. XX w. z samego miasta Krakowa i okolic.

Oprac. Małgorzata Oleszkiewicz
 

Galeria: