Prochownica huculska

14466 /MEK – Prochownica z pasem, Huculszczyzna, XIX/XX w.

Na przełomie XIX i XX w. uzupełnieniem barwnego stroju górali huculskich były pięknie zdobione prochownice (por’osznyci). Trzymano w nich proch niezbędny do podsypywania panewki w pistoletach. Do krzemiennych strzelb i pistoletów używano dwóch jego gatunków. Drobniejszy wykorzystywano jako podsypkę, zaś grubszy stosowano do cewki pistoletu. Hucuł zwykle posiadał dwie prochownice, w których przechowywał oba gatunki prochu. Drobny proch trzymano w wydrążonych z drewna prochownicach zwanych kubky, które przybierały różne kształty i były np. w formie flaszeczki, prostokątnej torebki, ośmiobocznej puszki, gruszki ściętej z jednej strony, kołacza-obwarzanka, natomiast grubszy noszono w prochownicach wykonanych z jelenich lub krowich rogów tzw. r‘ożky. Hucuł zakładał prochownice zawieszone na skórzanych lub metalowych pasach, tak aby krzyżowały mu się na piersiach i plecach, natomiast prochownice znajdowały się po bokach.

Prezentowana prochownica została wykonana z drewna jaworowego. Tylna ściana prochownicy jest spłaszczona i obita mosiężną blachą, która zachodzi na boki. Zarówno krawędzie blachy jak i tulejka do sypania prochu ozdobione są rytym ornamentem geometrycznym. Na stronie licowej prochownicy znajduje się 12 kwiatków, wykonanych ze skręconego drutu mosiężnego (krywulk’y) osadzonego w drewnie. Aby osadzić drut w drewnie trzeba było najpierw wyciąć rowek przy pomocy dłuta lub piłki, a następnie do wydrążonego rowka włożyć drut i umocować go …pobijając raz po raz młotkiem (…) w tym celu, ażeby się drut nie wychwycił z rowka. (W. Szuchiewicz Huculszczyzna , t. 1, Kraków 1902, s. 332). Środek każdego kwiatka wypełniony został kościanym krążkiem. Na obwodzie prochownicy umieszczony został wzór z wpuszczonych w drewno mosiężnych podkówek (kopytcia) osadzonych w podobny sposób jak drut, najpierw wyżłobiono rowki a następnie wciśnięto w nie elementy dekoracyjne żelaznym wałkiem.
Prochownica  zawieszona została na pasie zaczepionym na dwóch mosiężnych uchwytach. Skórzany pas długości 112 cm i 5 cm szerokości ozdobiony jest pięcioma rzędami guziczków - ćwieków (b’obryky). Dokładny opis wykonania skórzanego pasa znajduje się w pracy W. Szuchiewicza - Huculszczyzna, (t. 1, Kraków 1902, s. 330)…Hucuł (…) zrobiwszy naprzód w skórze szydłem dziurki, wkłada w nie koniec-fist bobryka, poczem przypłaszcza koniec z drugiej strony rzemienia, ażeby nie wypadały. Ażeby ołowiane końce tych guziczków nie brudziły koszuli, nadto ażeby nie ścierały się, podbija Hucuł rzemienie od spodu skórą.

Prochownice stanowiły ważny element wyposażenia każdego Hucuła. Posiadanie wielu prochownic świadczyło o zamożności, a ich piękno wyrażające się w bogatej dekoracji, było dumą każdego właściciela.
W zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie znajduje się przeszło dwadzieścia huculskich prochownic, wśród nich prochownice z rogu jeleniego lub krowiego, okuwane zdobioną blachą mosiężną lub wypalane r‘ożky oraz pięknie zdobione prochownice kubky posiadające ciekawe kształty. Szerszej informacji o prochownicach muzealnych zasięgnąć można w Roczniku Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie , tom XV, 2009 r.

Oprac. Krystyna Reinfuss-Janusz